"Αν αληθεύει μια θεωρία που λέει πως η αίσθηση δεν φωλιάζει μέσα στο κεφάλι, πως ένα παράθυρο, ένα δέντρο, ένα σύννεφο δεν το αισθανόμαστε μες το μυαλό μας, παρά στον τόπο που το αντικρίζουμε,
τότε με την ματιά που ρίχνουμε στον κόσμο βρισκόμαστε έξω απ' τον εαυτό μας".
W. Benjamin, Μονόδρομος (μτφ. Ανδρικοπούλου Ν.), Άγρα, Αθήνα, σελ.46

Sarajevo. Πρωτεύουσα της Bosnia and Herzegovina. Πληθυσμός 420.000. Μία πόλη με χρώμα από τους δρόμους, τις πινακίδες, τα κτίρια, στους ανθρώπους. Πόλη πολυπολιτισμική, πολυεθνική, πολυθρησκευτική.

Πρωί
Από μακριά, καθώς προσέγγιζες την πόλη, εύκολα μπορούσες να αντιληφθείς ότι μπαίνεις σε πρωτεύουσα κράτους. Φτάνοντας ξημέρωμα αιφνιδιάζεσαι. Περιμένει κανείς να δει μια πόλη ρημαδιό να ψυχορραγεί. Το λιγοστό φως όμως αρκούσε να με πείσει για το αντίθετο. Τραμ, λεωφορεία, ταξί όλα στη θέση τους. Τα κτίρια αγέρωχα, οι άνθρωποι αμέριμνοι απολαμβάνουν την πρωινή αύρα. Όταν άρχισε ο ήλιος να μου επιτρέπει να μπορώ να διακρίνω λεπτομέρειες (και όταν όντως είχα ξυπνήσει!), άρχισα να βλέπω τα πρώτα σημάδια. Τι σημάδια; Σημάδια από σφαίρες, βόμβες, πυραύλους.. δεν ξέρω. Σημάδια πολέμου.

Οι ουλές στα κτίρια έμοιαζαν με περασμένη εφηβική ακμή στο δέρμα της πόλης. Μια πόλη που ωρίμασε όμως γρήγορα, και ενηλικιώθηκε μόλις σε τρία χρόνια (1992-95) και είναι έτοιμη να διδάξει. Η πόλη πλέον, πιο ώριμη από ποτέ, επέλεξε να μην διαγράψει αυτά τα σημάδια ντροπής. Όχι γιατί δεν μπορεί, αλλά επειδή δεν θέλει να ξεχάσει. Όχι να ξεχάσει την κτηνωδία του πολέμου, αλλά την ελπίδα που ξεφυτρώνει μέσα από κάθε μία τρύπα όπως τα αγριολούλουδα μέσα στα κατεστραμμένα σπίτια. Το αρνητικό της συνειδητής μνήμης, την άρνηση που εκπροσωπεί την λήθη, ακριβώς γι΄αυτό που μιλούσε και ήθελε να ενεργοποιήσει ο W.Benjamin. Σε μια αναζήτηση της φυσιογνωμίας των υλικών ιχνών της πόλης με μια μέθοδο που συγκρίνει ιστορικά σχετικά απομακρυσμένες περιόδους, δεν μπορείς να ανασυγκροτήσεις αυτό που υπήρξε, αλλά μέσα από μια αιφνίδια επικαιροποίηση του παρελθόντος να αναδείξεις μια συλλογική απώθηση, να βρεθείς μπροστά σε μια νέα επίγνωση: ότι δεν έχει καταγραφεί στη μνήμη, μπορεί τη στιγμή της ανακάλυψης του να γίνει αντικείμενο της εμπειρίας και μάλιστα σε διαστάσεις που δεν πήρε στο παρελθόν. Το παρελθόν, αναγνωσμένο μέσα από τα υλικά ίχνη, αναδεικνύεται ως πεδίο ανεκπλήρωτων δυνατοτήτων. Μία πόλη εικόνων. Εικόνες δεικτικές, που μέσα από το παρελθόν αναπαριστούν και δείχνουν το μέλλον.

Μεσημέρι
Αναπάντεχα ηλιόλουστος ουρανός. Περιπλάνηση στο πολύβουο κέντρο. Στην καρδιά των Βαλκανίων, το κέντρο της πόλης έχει χρώμα και άρωμα ανατολής, καθότι περιοχή μουσουλμανική. Τόσο τα λουτρά όσο και η μυρωδιά από τα μπαχαρικά στα κεμπάπ είναι κάτι που δεν μπορεί να μην ξαφνιάσει τον επισκέπτη. Την ίδια στιγμή που φαντάζεσαι την μυρωδιά από σκόνη, μπαρούτι και μολύβι, ένα συνονθύλευμα αρωμάτων προλαβαίνει να τρυπήσει το μυαλό. Η αφόρητη ζέστη κάνει επιβεβλημένη την χρήση αστικών συγκοινωνιών. Με την μικρή ταχύτητα του παλαιού τραμ προλαβαίνεις να δεις πολλά. Λίγο πιο κάτω από το ιστορικό κέντρο μια εβραϊκή συναγωγή. Τρία λεπτά αργότερα ένας ορθόδοξος ναός. Καταλαβαίνω ότι βρίσκομαι στη Σερβική περιοχή. Ξάφνου ένας καθολικός ναός (μάλλον) που μου έφερε στο νου τη Notre Dame du Haut του Le Corbusier δίπλα στα χαρακτηριστικά κομμουνιστικά μπλοκ κατοικιών. Σχεδόν σοκάρεσαι… Πόλη αποκαλύψεων, συγκρίσεων, ανεραίσεων, συσχετίσεων.

Μία ηλικιωμένη αγναντεύει αφού η δροσιά της σκιάς του παράθυρου της το επιτρέπει. Φανάρι. Ταυτόχρονα κόκκινο και πορτοκαλί ενώ η ηχητική ειδοποίηση για τους τυφλούς ακούγεται σαν υπόκωφο κομπρεσέρ. Μία μορφή βγαλμένη από ταινία του Κουστουρίτσα δίπλα σε έναν ξιπόλητο μπόμπιρα: είναι άραγε ο πατέρας του; Περνά ο μικρός το στενό δρομάκι και εξαφανίζεται. Μάλλον δεν ήταν τελικά!. Ένας ουρανοξύστης υπό ανέγερση. Πιο κάτω ένας μέθυσος που απολαμβάνει τη σκιά που του προσφέρει το μνημείο της ενωμένης Γιουγκοσλαβίας (internal flame). Μετά από τη μέθη που μου προκαλούσαν όλες αυτές οι πρωτόγνωρες μορφές επανέρχομαι.

Η συμπεριφορά των ανθρώπων δεν μαρτυρούσε σε τίποτα το τι έζησε αυτή η πόλη. Ο χώρος όμως κατέγραψε κάθε μία από αυτές συγκλονιστικές στιγμές όπως άλλωστε έπραξε και το συλλογικό ασυνείδητο των κατοίκων της. Έχοντας την τύχη να κάνω διάφορες συζητήσεις με Βόσνιους αλλά και με κατοίκους τους Sarajevo διδάχθηκα πολλά και αναρωτήθηκα ακόμα περισσότερα. Επιστρατεύοντας πάντα όλη μου την ευγένεια και διακριτικότητα που απαιτούν τέτοια θέματα και την ίδια στιγμή όλη την λαίμαργη περιέργειά μου, μερικές μεσημεριανές κουβέντες είχαν ως εξής:

-Eee, sorry for asking but how do feel living in a city full of scars? What about the war period, και άλλα τέτοια που πίστευα ότι ίσως φέρουν και κάποιους σε δύσκολη θέση. -Why shy? I don’t see theses scars anymore, ήταν η απάντηση. Όσον αφορά την περίοδο των βομβαρδισμών οι περιγραφές χωρίς να θέλουν από τους συνομιλητές να γίνουν ανατριχιαστικές ή σκληρές γίνονταν, γιατί απλά συνειδητοποιούσες ότι δεν ήταν ένα τηλεοπτικό ρεπορτάζ που θα τελείωνε με τις διαφημίσεις. Ήταν εμπειρίες σκληρές και χαραγμένες στην ψυχή και την μνήμη αυτών των ανθρώπων. Παρόλα αυτά, η συμπεριφορά τους, χωρίς να γίνεται υποκριτική, δεν παρουσίαζε ποτέ το αναμενόμενο παράπονο. Ένα πράγμα είναι σίγουρο πάντως στην αίσθηση που έχουν για αυτά που συνέβησαν. Και οι δύο "αντιμαχόμενες" πλευρές, Σέρβοι και Βόσνιοι, συμφωνούσαν σε έναν κοινό παρανομαστή: την Αμερικανική παρεμβατικότητα που άνοιξε το δρόμο για πολεμική σύρραξη, υποδαυλίζοντας έναν θρησκευτικό φανατισμό.

Στην ατμόσφαιρα δεν ένιωσα κάποιο "γιατί;", κάτι που περίμενα για να είμαι ειλικρινής, αλλά ένα "πότε;", μια χρονική διάσταση για να νιώσουν και οι ίδιοι οι κάτοικοι και οι γείτονες ξανά ένα. Μία κυβερνητική αναβλητικότητα, μία πολιτική προσμονή. Με τις συζητήσεις, τις περιπλανήσεις και τις σκέψεις, η ώρα πέρασε. Σκοτεινιάζει και δεν πήγαμε ακόμη στο λόφο. Άσε που θέλω να καπνίσω και δεν πουλάν πουθενά χαρτάκια..

Απόγευμα
Ο ήλιος πέφτει στο Sarajevo. Ένα ματωμένο ηλιοβασίλεμα διαδέχεται τον καυτό μεσημεριανό ήλιο. Το αεράκι στο λόφο είναι τουλάχιστον αισθητό. Μπροστά μας ξάφνου όλη η πόλη. Τελικά δεν είναι τόσο μεγάλη όσο μου είχε φανεί με το τραμ. Μετά από αυτή τη συνειδητοποίηση ακολουθεί σιωπή και παρατεταμένη παρατήρηση. Αποτέλεσμα της τελευταίας; Νεκροταφεία, πολλά νεκροταφεία. Δυτικά, ανατολικά, βόρεια, παντού. Κάθε μικρός λοφίσκος, πέρα από τα βουνά που περικυκλώνουν την πόλη και από όπου γίνονταν οι βομβαρδισμοί, καλύπτεται από είναι μαρμάρινο πέπλο. Αναμενόμενο θα έλεγε κανείς, αν αναλογιστεί τους 11.000 νεκρούς που ήταν ο απολογισμός των συρράξεων, αν θυμάμαι καλά αυτό που μου είπαν κάποιες ώρες νωρίτερα.

Κάπως έτσι αποχαιρετάμε το Sarajevo. Με έναν ήλιο κατακόκκινο που έμοιαζε να έχει πάρει το χρώμα του από την εξάτμιση της αιματοβαμμένης γης. Καληνύχτα Sarajevo..