Δεν είναι λίγες οι φορές που περιδιαβαίνοντας σε μια έκθεση ζωγραφικής άκουσα να λένε «Μα είναι τέχνη αυτό τώρα;». Σίγουρα θα έχετε ακούσει κάτι παρόμοιο και σεις ή μπορεί και να το έχετε δηλώσει οι ίδιοι. Πώς να απαντήσει όμως κάνεις σε μια τέτοια ερώτηση; Ακόμα περισσότερο, γιατί να αμφισβητούμε την οντολογική ύπαρξη εκθεμάτων που αφορούν σχεδόν μόνο την εικαστική τέχνη;

Μιλώντας με μια φίλη για το τι είναι τέχνη, διαπίστωσα πως δυσκολευόταν να δεχτεί ως έργα τέχνης εικαστικά έργα αφηρημένης ή νεωτεριστικής φύσης, ενώ δεν συνέβαινε το ίδιο για λογοτεχνικά έργα, κακής ποιότητας, όπως άρλεκιν. Προβληματισμένη από το γεγονός, συνειδητοποίησα πως σχεδόν μόνο στις εικαστικές τέχνες τίθεται το ζήτημα της έντονης αμφισβήτησης για το αν όλα τα εικαστικά δημιουργήματα είναι έργα τέχνης. Ένα ζήτημα που συνήθως προβάλλεται από τον θεατή, επειδή η εικαστική τέχνη της μεταμοντέρνας εποχής του προκαλεί συχνά σύγχυση. Γιατί όμως να συγχέει το τι είναι τέχνη ή όχι στα εικαστικά; Ποιο κριτήριο κατάταξης των οντοτήτων σε έργα τέχνης διαταράσσεται; Γιατί δεν συμβαίνει το ίδιο με τις άλλες τέχνες;

Η διαφορά ίσως έγκειται στην απεικονιστική διεργασία και την προβληματική που την ακολουθεί στην σημερινή εποχή. Η υπερπροσφορά εικόνων είτε κινούμενων – κινηματογράφος, τηλεόραση, βίντεο - είτε απαθανάτισης στιγμών – φωτογραφία - είναι δεδομένη. Η επανάσταση στις απεικονιστικές μεθόδους με την είσοδο όλων αυτών των νέων τεχνολογιών στην απεικονιστική διαδικασία, έφερε την εικαστική τέχνη σε μια αμηχανία. Της άρπαζαν μέσα από τα χέρια το κατεξοχήν έργο της, την περιγραφή του κόσμου.

Αφού πλέον κάποιος άλλος περιέγραφε και αναφερόταν στον κόσμο, η θέση των εικαστικών τεχνών έμοιαζε κενή αντικειμένου. Όμως η φαινομενικά επισφαλής θέση της δεν κλονίστηκε, καθώς η εικαστική τέχνη κατάφερε να βρει νέο αντικείμενο προς περιγραφή. Στράφηκε στον ίδιο της τον εαυτό και αποφάσισε να αναφερθεί στην ίδια την έννοια της τέχνης, μια που ο κόσμος της ξεγλιστρούσε σιγά σιγά μέσα από τα χέρια.

Και πράγματι, οι εικαστικές τέχνες μπορεί να έστρεψαν το ενδιαφέρον τους στην ίδια την τέχνη, όμως κατάφεραν παρ’ όλες τις δυσχερείς συνθήκες να παραμείνουν αλώβητες. Όχι μόνο δεν τερματίστηκε η δράση και η ανάπτυξη τους, αλλά διάνοιξαν και νέες πτυχές διαλόγου μεταξύ καλλιτέχνη και θεατή. Ωστόσο ο διάλογος αυτός είναι πλέον πιο σύνθετος απ’ ότι όταν οι οπτικές τέχνες διένυαν πιο ρεαλιστικές περιόδους. Αυτό που κάνει την φίλη μου να δυσκολεύεται να κατανοήσει το νόημα και τη συμβολή της μοντέρνας τέχνης, είναι η αυτοαναφορικότητα της τέχνης.

Για να αναγνώσει κανείς σε βάθος τα σημερινά έργα τέχνης, η γνώση της ιστορίας της τέχνης είναι απαραίτητη. Από την στιγμή που η τέχνη αρχίζει να περιγράφει την ίδια της την φύση περνά σε ένα αυτοβιογραφικό επίπεδο. Η ιστορία της τέχνης, μας βοηθά να ξετυλίξουμε αυτή τη βιογραφική της τάση και φωτίζει πτυχές της ουσίας της. Οι θεατές δεν μπορούν να κατανοήσουν το περιεχόμενο, για παράδειγμα, της αφηρημένης τέχνης επειδή έχουν στα «χέρια» τους όλες τις πληροφορίες που η τέχνη απαιτεί πλέον για να αναγνωσθεί. Σαν ένα αποδομημένο παζλ, η τέχνη προσμένει από μας τη σύνθεσή της. Μια σύνθεση μη υλική, αλλά πνευματική. Όταν δεν κατανοούμε σε τι αναφέρεται ένα νεωτεριστικό έργο τέχνης, τότε δεν έχουμε όλα τα κομμάτια του παζλ αραδιασμένα μπροστά μας.

Σε τι όμως μας χρησιμεύει μια «ελιτίστικη» τέχνη που επιζήτα ερμηνείες και τέτοιου είδους «σκοτούρες»; Τι έχουμε να μάθουμε και να κερδίσουμε αν σχετιστούμε με την τέχνη; Μια εύκολη και επιπόλαιη απάντηση θα ήταν «τίποτε». Όμως, όποιος έχει μια ολοκληρωμένη εμπειρία από ένα έργο τέχνης – δηλαδή κατανόηση της αναφοράς της τέχνης μέσω μιας ιστορικά έγκυρης ερμηνείας - τότε γνωρίζει ότι η χαρά της ανακάλυψης του κρυμμένου νοήματος που η τέχνη φέρει είναι ασύγκριτη. Με λίγα λόγια, πρακτικά κανείς δεν έχει να χάσει τίποτε από την αποχή επαφής με την τέχνη. Ουσιαστικά όμως αν ένας άνθρωπος δεν έχει καμία εμπειρία από την τέχνη, είναι σχεδόν μισός. Μέσω της τέχνης γνωρίζουμε τον κόσμο από την ματιά ενός άλλου ατόμου, ανακαλύπτουμε τα όρια μας στη γνώση και τη φαντασία, επικοινωνούμε με τους άλλους και δεχόμαστε πολλαπλά οπτικά ερεθίσματα που επισείουν τη μνήμη και τη σκέψη. Η τέχνη είναι η κυριότερη τροφή του πνεύματος, οπότε όποιος την απορρίπτει καταδικάζει ασυνείδητα τον εαυτό του σε μια οριστική πνευματική αναπηρία.

Το μεγαλύτερο όμως όφελος από την επαφή με την τέχνη, είναι η διασκέδαση. Η τέχνη είναι ένα παιχνίδι, μια μορφή αλληλεπίδρασης με διασκεδαστικό χαρακτήρα. Όταν προσπαθούμε να αντιληφθούμε, για παράδειγμα, στην αφηρημένη τέχνη,  τι απεικονίζεται, τότε παίζουμε ένα παιχνίδι με το έργο τέχνης. Αυτό αρνείται αρχικά να μας αποκαλύψει τη φύση του, αλλά όταν τελικά αναζητήσουμε ενεργά το περιεχόμενό του, η απόλαυση και η ικανοποίηση μας από την εύρεση του είναι συναρπαστική. Η τέχνη μπορεί να μην μας προσφέρει κάτι πρακτικό και επιστημονικά δομημένο, αλλά ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να είναι πιο ελεύθερη. Όσοι επιζητείτε λοιπόν να παίξετε ένα παιχνίδι και να επανακτήσετε τη χαμένη σας νοητική ελευθερία, δεν έχετε παρά να μπείτε σε μια έκθεση. Το αποτέλεσμα θα σας ανταμείψει.